
Risk değerlendirmesi; L Tipi, Fine-Kinney veya FMEA yöntemleriyle yapılır ve tehlike sınıfına göre 2, 4 veya 6 yılda bir yenilenir. Acil durum eylem planı; tahliye, yangın, kurtarma ve ilk yardım ekiplerini tanımlar. Patlayıcı ortam bulunan işyerlerinde ATEX kapsamında Zone 0/1/2 sınıflandırması yapılarak Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanır.
Risk değerlendirmesi, tüm İSG yönetim sisteminin temelidir; acil durum planlaması ve patlamadan korunma dokümanı da bu analizin çıktıları üzerine inşa edilir. Bu rehber, risk analizi metodolojilerini, acil durum eylem planı ekip organizasyonunu ve ATEX patlamadan korunma dokümanını bir arada ele alır.
Risk Değerlendirme Metodolojileri
Üç yaygın yöntem, işletmenin büyüklüğüne ve tehlike yoğunluğuna göre seçilir. Temel farkları:
| Yöntem | Hesap Mantığı | En Uygun Olduğu Yer |
|---|---|---|
| L Tipi (5x5 Matris) | Olasılık × Şiddet | Az/orta tehlikeli, küçük-orta işletmeler |
| Fine-Kinney | Olasılık × Frekans × Şiddet | Tehlikeli/çok tehlikeli, çok değişkenli ortamlar |
| FMEA (Hata Türleri ve Etkileri) | Olasılık × Şiddet × Saptanabilirlik (RÖS) | Üretim hatları, proses güvenliği, otomotiv |
Yöntem Seçimi
L Tipi matris hızlı ve anlaşılırdır; küçük bürolar ve az tehlikeli işler için yeterlidir. Fine-Kinney, maruziyet frekansını da hesaba kattığı için tehlikeli sahalarda daha gerçekçidir. FMEA ise bir hatanın fark edilebilirliğini (saptanabilirlik) ölçerek proses odaklı üretim tesislerinde tercih edilir.
Risk Değerlendirmesi Yenileme Süreleri
| Tehlike Sınıfı | Yenileme Süresi |
|---|---|
| Az Tehlikeli | En geç 6 yılda bir |
| Tehlikeli | En geç 4 yılda bir |
| Çok Tehlikeli | En geç 2 yılda bir |
Bu sürelerden bağımsız olarak; iş kazası veya meslek hastalığı yaşanması, yeni makine/teknoloji devreye alınması, iş yeri taşınması veya yeni bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde risk değerlendirmesi derhal yenilenir.
Acil Durum Eylem Planı ve Ekip Organizasyonu
Acil durum planı; yangın, deprem, patlama, kimyasal sızıntı gibi senaryolara karşı tahliye, müdahale ve kurtarma süreçlerini tanımlar. Oluşturulması gereken ekipler ve asgari personel sayısı, çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre belirlenir. Örnek organizasyon:
| Ekip | Az Tehlikeli (her 50 çalışan) | Tehlikeli (her 40 çalışan) | Çok Tehlikeli (her 30 çalışan) |
|---|---|---|---|
| Söndürme (Yangın) | En az 1 | En az 1 | En az 1 |
| Kurtarma | En az 1 | En az 1 | En az 1 |
| Koruma (Tahliye) | En az 1 | En az 1 | En az 1 |
| İlk Yardım | En az 1 | En az 1 | En az 1 |
Her ekibin destek elemanlarıyla birlikte oluşturulması ve yılda en az bir kez tatbikat yapılması zorunludur. Tatbikat kayıtları (tarih, katılımcı, senaryo) teftişte ibraz edilir.
Acil durum planının en sık rastlanan eksikliği, dokümanın hazırlanıp "rafa kaldırılması" ve hiç tatbikat yapılmamasıdır. Teftişte tatbikat tutanağı istenir.
ATEX ve Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD)
Yanıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz bulunan ortamlarda patlama riski vardır. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (ATEX), bu işyerlerinde Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanmasını zorunlu kılar. Dokümanın temelinde patlayıcı ortam bölgelerinin sınıflandırılması yer alır:
| Zone (Gaz/Buhar) | Tanım | Toz Karşılığı |
|---|---|---|
| Zone 0 | Patlayıcı ortam sürekli / uzun süreli mevcut | Zone 20 |
| Zone 1 | Normal çalışmada ara sıra oluşabilir | Zone 21 |
| Zone 2 | Normalde oluşmaz, oluşursa kısa sürelidir | Zone 22 |
ATEX Gerektiren Tipik İşletmeler
- Boyahaneler ve toz boya uygulama kabinleri
- Kimya ve solvent işleme tesisleri
- Un, şeker, nişasta gibi yanıcı toz üreten gıda tesisleri
- Akaryakıt, LPG ve gaz dolum istasyonları
- Ahşap işleme ve talaş/toz oluşan atölyeler
Bölge sınıflandırmasına göre o alanda yalnızca ex-proof (patlamaya dayanıklı) ekipman kullanılır; topraklama, havalandırma ve statik elektrik önlemleri dokümanda tanımlanır.
Risk ve Acil Durum Kontrol Listesi
- Risk değerlendirmesi uygun yöntemle (L Tipi/Fine-Kinney/FMEA) yapıldı mı?
- Tehlike sınıfına uygun yenileme süresi aşıldı mı?
- Acil durum ekipleri atandı, kimlik kartları/listeleri hazır mı?
- Yılda en az bir tatbikat yapılıp tutanak tutuldu mu?
- Patlayıcı ortam varsa Zone sınıflandırması ve PKD hazır mı?
- Ex-proof ekipman ve statik elektrik önlemleri uygulandı mı?
Tesisiniz için doğru risk metodolojisini belirlemek, acil durum ekiplerini kurmak ve ATEX dokümanı hazırlamak üzere Kutan OSGB uzman kadrosuyla çalışabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
L Tipi, Fine-Kinney ve FMEA arasındaki fark nedir?
+
L Tipi olasılık ve şiddeti çarpar, hızlı ve basittir. Fine-Kinney bunlara maruziyet frekansını ekler, tehlikeli sahalarda daha gerçekçidir. FMEA ise saptanabilirliği de hesaba katarak proses/üretim hattı güvenliğinde kullanılır.
Risk değerlendirmesi ne zaman yenilenir?
+
Az tehlikelide 6, tehlikelide 4, çok tehlikelide 2 yılda bir yenilenir. Ayrıca iş kazası, yeni makine/teknoloji, taşınma veya yeni tehlike ortaya çıktığında süre beklenmeden güncellenir.
Acil durum tatbikatı zorunlu mu?
+
Evet. Acil durum ekipleri kurulduktan sonra yılda en az bir kez tatbikat yapılması zorunludur. Tatbikatın tarihi, senaryosu ve katılımcıları tutanakla belgelenir ve teftişte ibraz edilir.
ATEX / Patlamadan Korunma Dokümanı kimler için zorunlu?
+
Yanıcı gaz, buhar veya toz bulunan boyahane, kimya, gıda (un/şeker), akaryakıt ve ahşap işleme gibi işyerleri için zorunludur. Bu ortamlarda patlayıcı bölge sınıflandırması yapılarak PKD hazırlanır.
Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 ne anlama gelir?
+
Zone 0 patlayıcı ortamın sürekli bulunduğu, Zone 1 normal çalışmada ara sıra oluşabildiği, Zone 2 ise normalde oluşmadığı ancak oluşursa kısa süreli olduğu bölgelerdir. Tozlu ortamlarda karşılıkları Zone 20/21/22'dir.
Patlayıcı ortamda hangi ekipman kullanılmalı?
+
Zone sınıflandırmasına uygun ex-proof (patlamaya dayanıklı) ekipman kullanılmalıdır. Ayrıca topraklama, uygun havalandırma ve statik elektrik önlemleri Patlamadan Korunma Dokümanında tanımlanır.
İşletmenizin İSG Uyum Durumunu Kontrol Edin
Çalışan sayınız, tehlike sınıfınız ve mevcut dosyalarınızı inceleyelim; yasal eksiklerinizi ve gereken aylık süreleri ücretsiz analiz edelim.



